Là người đã nhiều năm gắn bó với công tác đoàn thể và hiện đang trực tiếp làm công tác công đoàn cơ sở, tôi rất phấn khởi trước những đổi thay trong thời gian gần đây khi tổ chức công đoàn các cấp thực hiện chủ trương sắp xếp lại bộ máy theo hướng tinh gọn, hiệu lực và hiệu quả hơn. Đây có thể coi là cuộc chuyển mình tất yếu khách quan, đồng thời cũng là phép thử lớn đối với đội ngũ cán bộ công đoàn vốn đã quen với mô hình tổ chức truyền thống.

Tôi cho rằng, tinh gọn bộ máy công đoàn không thể chỉ hiểu đơn thuần là việc giảm đầu mối hay cắt giảm biên chế. Vấn đề cốt lõi hơn là chúng ta có dám coi đây là cơ hội để đổi mới, hay chỉ nhìn nhận nó như một thách thức buộc phải đối phó? Câu trả lời sẽ quyết định thái độ và cách thức hành động của mỗi cán bộ công đoàn trong giai đoạn hiện nay. Trong bài viết này, với góc nhìn của một cán bộ công đoàn cơ sở, tôi xin chia sẻ một số cảm nhận bước đầu về những thuận lợi, khó khăn đang đặt ra, đồng thời mạnh dạn đề xuất một vài giải pháp nhằm góp thêm tiếng nói từ thực tiễn cho quá trình đổi mới tổ chức Công đoàn.

Thực tế cho thấy, trong bối cảnh toàn Đảng và cả hệ thống chính trị đang kiên quyết thực hiện tinh thần các Nghị quyết của Trung ương về đổi mới tổ chức bộ máy, tổ chức Công đoàn đã không đứng ngoài cuộc. Nhiều cấp công đoàn đã chủ động hợp nhất các đầu mối, giải thể những đơn vị hoạt động chồng chéo, sắp xếp lại hệ thống theo hướng gọn nhẹ và linh hoạt hơn. Điều đáng mừng là, đa số đơn vị không coi đây chỉ là một cuộc “cắt giảm cơ học” về nhân sự, mà xem đó là dịp để tự soi lại mình, tự làm mới mình – nhằm củng cố năng lực đại diện cho giai cấp công nhân và người lao động trong giai đoạn phát triển mới của đất nước.

Tuy vậy, thực tế cho thấy tinh gọn bộ máy không chỉ mang lại những thuận lợi về mặt hành chính và quản trị, mà còn đặt ra không ít vấn đề mới cần được nhìn nhận một cách thẳng thắn và xử lý một cách căn cơ. Bởi nếu không vượt qua được những thách thức đó, chúng ta sẽ khó giữ vững vai trò là chỗ dựa tin cậy của người lao động, đồng thời khó duy trì được vị thế là một trong những trụ cột quan trọng của hệ thống chính trị.

Với góc nhìn của người trực tiếp làm công tác công đoàn tại cơ sở, trong phạm vi bài viết này, tôi xin chia sẻ một cách chân thực những thời cơ đang mở ra, đồng thời chỉ ra những khó khăn, thách thức mà tổ chức Công đoàn cần sớm nhận diện và chủ động vượt qua trong thời gian tới.

Về những thời cơ mới mở ra: Thứ nhất, tinh gọn bộ máy đang tạo điều kiện để tổ chức Công đoàn hoạt động chuyên nghiệp và hiệu quả hơn. Có thể thấy rõ rằng khi số lượng đầu mối giảm xuống, tình trạng chồng chéo nhiệm vụ cũng giảm theo. Các vị trí công việc được sắp xếp lại rõ ràng hơn: ai làm gì, chịu trách nhiệm đến đâu đều được xác định cụ thể. Điều này buộc mỗi cán bộ công đoàn phải thay đổi cách làm việc, không thể xử lý công việc theo kiểu “quen tay”, “đến hẹn lại lên” như trước nữa, mà phải dựa trên quy trình, tiêu chuẩn và có sản phẩm rõ ràng.

Về hệ thống chính trị, nhiều đơn vị khi không còn tình trạng “Đảng sinh hoạt trực thuộc chỗ này, công đoàn sinh hoạt trực thuộc chỗ khác” hoặc “nhiều cấp cùng phụ trách nhưng không ai chịu trách nhiệm cuối cùng”, thì hiệu quả tham mưu và chỉ đạo cũng cải thiện hẳn. Nói cách khác, tinh gọn giúp công đoàn chuyển từ cách điều hành mang tính hành chính sang cách làm mang tính quản trị hiện đại, hướng đến phục vụ đoàn viên và người lao động tốt hơn, chứ không chỉ lo cho bộ máy của chính mình.

Thứ hai, đây là cơ hội lớn để đổi mới mạnh mẽ phương thức hoạt động. Khi bộ máy gọn hơn, chúng ta không còn nhiều “tầng nấc trung gian” để truyền đạt công việc, nên buộc phải lựa chọn phương thức điều hành nhanh hơn, thông minh hơn - đó chính là chuyển đổi số. Trước đây nhiều đơn vị loay hoay làm báo cáo bằng giấy, trong khi đơn vị khác đã chuyển toàn bộ sang phần mềm quản lý đoàn viên, ký số văn bản và họp giao ban trực tuyến, hiệu quả khác nhau thấy rất rõ.

Nhiều địa phương, Liên đoàn Lao động cấp tỉnh hiện nay có tới 90–95% văn bản đã được ký số và luân chuyển hoàn toàn online, thay vì phải in ấn, đóng dấu, gửi chuyển phát như trước đây. Những hoạt động tưởng như phải làm thủ công như lấy ý kiến đoàn viên, khảo sát nhu cầu hỗ trợ Tết, đăng ký tham gia “Tháng Công nhân” giờ đây có thể hoàn thành chỉ bằng một đường link. Khoảng cách giữa “công đoàn cấp trên” và “công đoàn cơ sở” vì thế được rút ngắn đáng kể.

Thứ ba, sự thay đổi này nếu làm tốt sẽ góp phần củng cố niềm tin của đoàn viên và người lao động. Trước đây nhiều nơi, công nhân còn coi công đoàn chỉ như “một bộ phận hành chính”, chỉ xuất hiện khi có giấy tờ hay phong trào thi đua. Nhưng khi công đoàn bắt đầu làm việc theo hướng nhanh hơn, gọn hơn, đi thẳng vào việc bảo vệ quyền lợi và đáp ứng nhu cầu thực chất của người lao động thì cái nhìn ấy thay đổi rất nhanh.

Thực tế cho thấy, ở những nơi công đoàn hoạt động hiệu quả hơn sau khi kiện toàn bộ máy, tỷ lệ người lao động tham gia góp ý hoặc phản hồi với công đoàn cũng tăng lên. Trong thời điểm dịch COVID-19, những mô hình như “Quỹ tương trợ”, “ATM gạo”, “Chợ 0 đồng” chính là minh chứng rõ ràng: chỉ cần công đoàn hành động nhanh, đúng lúc và đúng chỗ thì đoàn viên sẽ sẵn sàng đồng hành, ủng hộ và gắn bó lâu dài.

Niềm tin của người lao động không đến từ khẩu hiệu hay những lời hô hào trên diễn đàn. Họ luôn dõi theo và nhìn vào việc chúng ta làm thay cho họ chỉ lắng nghe. Vì vậy, tinh gọn bộ máy có thành công hay không không phải nằm ở số lượng đầu mối giảm đi bao nhiêu, mà nằm ở chỗ người lao động có thực sự cảm nhận rằng công đoàn đang ở bên cạnh họ hay không. Nếu trong những lúc họ khó khăn, công đoàn xuất hiện kịp thời; nếu khi có vấn đề về quyền lợi, công đoàn lên tiếng mạnh mẽ và có trách nhiệm; nếu những hỗ trợ mà công đoàn mang lại là thiết thực chứ không phải hình thức, thì dù bộ máy có gọn đến đâu, người lao động vẫn sẵn sàng tin tưởng và gắn bó và ngược lại nếu công đoàn chỉ “đẹp trên giấy tờ”, còn người lao động không cảm nhận được giá trị thực tế thì dù cơ cấu có tinh gọn đến mấy cũng chỉ là thay đổi bên ngoài.

Tuy nhiên, bên cạnh những tín hiệu tích cực, quá trình tinh gọn bộ máy cũng đang đặt ra không ít thách thức, đối với đội ngũ làm công tác Công đoàn ở cơ sở tuyệt đối không thể xem nhẹ.

Thách thức đầu tiên chính là áp lực kiêm nhiệm và sự thiếu hụt nhân lực chuyên môn, Tinh gọn tổ chức giúp bộ máy gọn hơn, nhưng thực tế thì khối lượng công việc lại… không hề gọn theo. Ở nhiều đơn vị, số lượng cán bộ chuyên trách giảm đáng kể, dẫn đến tình trạng “một người làm việc của ba người”.

Không ít cán bộ công đoàn ở cơ sở vừa phụ trách tổ chức, vừa lo tuyên giáo, lại kiêm kiểm tra, tài chính và cuối cùng vẫn phải đứng ra điều hành phong trào. Có hôm buổi sáng tham mưu chính sách cho đoàn viên khó khăn, buổi trưa họp triển khai thi đua, buổi chiều viết tin bài truyền thông… Cường độ công việc dày đặc không chỉ khiến nhiều người quá tải, mà còn dễ sinh tâm lý làm việc đối phó, “miễn sao xong” chứ khó giữ được chất lượng như mong muốn. Đặc biệt, những lĩnh vực đòi hỏi chuyên môn sâu như pháp luật lao động, công nghệ thông tin hoặc kỹ năng thương lượng, đối thoại lại càng khó khăn hơn.

Thứ hai là nguy cơ “hành chính hóa” hoạt động Công đoàn,  Bởi tinh gọn bộ máy chỉ có ý nghĩa khi song hành với đổi mới phương thức vận hành. Nếu số lượng người giảm nhưng cách làm vẫn giữ nguyên, thậm chí quy trình còn phức tạp hơn, thì công đoàn rất dễ rơi vào tình trạng gọn hình thức nhưng không gọn thực chất.

Có những giai đoạn ngày làm việc cán bộ công đoàn cơ sở gần như “dính chặt” với máy tính, không dành nhiều thời gian đi cơ sở để nắm bắt tâm tư, tình cảm của đoàn viên, người lao động. Nhiều phong trào, chủ trương chỉ được triển khai trên giấy, không đến được với đoàn viên, người lao động. Nếu không kịp thời khắc phục tình trạng “nặng giấy tờ, nhẹ người lao động”, thì dù bộ máy có tinh gọn đến đâu, cũng chỉ là gọn bên ngoài nhưng cồng kềnh bên trong, thiếu đi yếu tố quan trọng nhất: sự đồng hành thực chất với người lao động.

Thứ ba là thách thức trong việc tập hợp và giữ chân đoàn viên, Đây là một thách thức mang tính “cốt lõi” đối với sự tồn tại của tổ chức Công đoàn. Khi bộ máy được tinh gọn, số lượng cán bộ trực tiếp bám sát cơ sở buộc phải giảm theo. Điều này đồng nghĩa với việc khoảng cách giữa công đoàn và người lao động có nguy cơ bị nới rộng, nếu chúng ta không có phương thức kết nối mới hiệu quả hơn. Thực tế này cho thấy nếu thiếu đi sự tương tác thường xuyên và thực chất giữa cán bộ công đoàn và người lao động, hoạt động công đoàn sẽ dễ rơi vào tình trạng “trên nóng dưới lạnh”, cán bộ rất quyết tâm nhưng đoàn viên lại không cảm nhận được sự đồng hành.

Trong bối cảnh ngày nay, người lao động có nhiều lựa chọn hơn; họ có quyền so sánh tham gia công đoàn thì được gì? Không tham gia thì mất gì? Đây là hồi chuông cảnh báo cho đội ngũ cán bộ làm công tác công đoàn.  Do đó, công đoàn không chỉ cần nỗ lực phát triển thêm đoàn viên mới, mà quan trọng hơn là phải giữ được đoàn viên hiện có bằng sự tận tâm, bằng những kết quả cụ thể và bằng sự khác biệt rõ ràng trong vai trò đại diện, bảo vệ quyền lợi. Chỉ khi người lao động thực sự muốn gắn bó với công đoàn, chứ không phải tham gia vì “cho có”, thì khi đó tổ chức Công đoàn mới thực sự mạnh từ gốc.

Thứ tư, yêu cầu ngày càng cao về trình độ và kỹ năng của đội ngũ cán bộ công đoàn, Trong bối cảnh bộ máy được tinh gọn, mỗi cán bộ công đoàn không còn chỉ đảm nhiệm một nhiệm vụ đơn lẻ, mà phải trở thành “người đa năng” vừa am hiểu pháp luật lao động, có khả năng thương lượng, đối thoại; vừa biết tuyên truyền, vận động quần chúng; đồng thời phải sử dụng thành thạo công nghệ thông tin để điều hành công việc trên nền tảng số.

Trên thực tế, không ít cán bộ công đoàn hiện nay phải cùng lúc phụ trách nhiều mảng công việc như tổ chức, kiểm tra, tuyên giáo, nữ công, tài chính, thậm chí kiêm luôn việc hỗ trợ đoàn viên về chế độ bảo hiểm, pháp lý và an sinh xã hội. Khối lượng công việc lớn trong khi cơ chế đãi ngộ chưa tương xứng dễ dẫn tới tâm lý “ngại đổi mới”, “làm theo kinh nghiệm”, thay vì chủ động học tập để nâng cao năng lực. Nếu không có chiến lược đào tạo bài bản, xây dựng đội ngũ cán bộ công đoàn “vừa hồng, vừa chuyên” đúng nghĩa, thì ngay cả khi bộ máy đã được sắp xếp gọn gàng, hiệu quả hoạt động cũng khó có thể cải thiện như kỳ vọng.

Rõ ràng, những cơ hội do quá trình tinh gọn mang lại là rất đáng kể, nhưng nếu không kịp thời nhận diện và xử lý những thách thức nêu trên, chính những thách thức ấy sẽ trở thành lực cản đối với sự phát triển của tổ chức Công đoàn. Vì vậy, để biến tinh gọn thành động lực đổi mới thực chất, các cấp công đoàn tôi có suy nghĩ và đưa ra một số giải pháp trọng tâm sau:

Thứ nhất, hoàn thiện quy chế phối hợp và phân công nhiệm vụ rõ ràng giữa các cấp công đoàn, giữa các thành viên trong Ban chấp hành, Ban thường vụ công đoàn. Để bộ máy gọn nhẹ vận hành trơn tru, trước hết cần xây dựng cơ chế phối hợp cụ thể giữa công đoàn cấp trên và công đoàn cơ sở; giữa các ban chuyên môn trong cùng một đơn vị; giữa công đoàn với chính quyền và các tổ chức chính trị – xã hội khác. Mỗi vị trí, mỗi cấp phải được xác định rõ trách nhiệm, quyền hạn và phạm vi xử lý công việc, tránh tình trạng “đùn đẩy”, “chồng chéo” hoặc “khoán trắng” nhiệm vụ.

Song song với đó, cần thiết lập cơ chế giao ban, báo cáo và kiểm tra định kỳ, đồng thời ứng dụng nền tảng số để theo dõi tiến độ công việc theo thời gian thực. Khi quy trình phối hợp minh bạch và phân công nhiệm vụ rõ ràng, hoạt động chỉ đạo, điều hành sẽ trở nên thống nhất hơn, giảm tối đa tình trạng “trên nóng, dưới lạnh”, bảo đảm mọi chủ trương của công đoàn được triển khai đồng bộ và hiệu quả đến tận cơ sở.

Thứ hai, đẩy mạnh đào tạo và bồi dưỡng kỹ năng cho đội ngũ cán bộ công đoàn, đặc biệt là kỹ năng số và kỹ năng làm việc trực tiếp với người lao động. Đây là điều kiện tiên quyết để bộ máy tinh gọn hoạt động hiệu quả. Cán bộ công đoàn trong giai đoạn mới không chỉ cần “nhiệt tình”, mà quan trọng hơn phải “vừa hồng vừa chuyên”, vừa giỏi chuyên môn, vừa thành thạo kỹ năng mềm, vừa biết vận dụng công nghệ để phục vụ đoàn viên tốt hơn.

Việc đào tạo cần được triển khai theo hướng bài bản – chuyên sâu – linh hoạt, tập trung vào ba nhóm năng lực trọng tâm: (1) Kỹ năng số trong quản lý và điều hành: Thành thạo các phần mềm quản lý đoàn viên, chữ ký số, hệ thống báo cáo điện tử, hội nghị trực tuyến; biết khai thác mạng xã hội để truyền thông hoạt động công đoàn qua video, livestream… nhằm lan tỏa đúng đối tượng. (2) Kỹ năng tiếp xúc và đồng hành với người lao động: Biết lắng nghe, nắm bắt tâm tư; có khả năng điều phối đối thoại định kỳ, đàm phán khi xảy ra tranh chấp; nắm chắc kiến thức pháp luật để tư vấn, hỗ trợ kịp thời, giúp người lao động thực sự cảm nhận rằng “Công đoàn là chỗ dựa đáng tin cậy”. (3) Tư duy tổ chức phong trào hiện đại: Chuyển từ cách làm “phát động, tổng kết” sang mô hình dựa trên nhu cầu thực chất của đoàn viên, như chương trình hỗ trợ nhà ở, gói vay ưu đãi, khám sức khỏe định kỳ, câu lạc bộ gia đình công nhân… Đồng thời biết kết nối nguồn lực từ doanh nghiệp, tổ chức xã hội, mạnh thường quân để gia tăng lợi ích đoàn viên thay vì chỉ trông chờ vào ngân sách công đoàn.

Thứ ba, tiếp tục ứng dụng mạnh mẽ chuyển đổi số trong quản lý đoàn viên, tài chính và tổ chức phong trào. Mỗi cấp công đoàn cần duy trì kênh đối thoại thường xuyên với người lao động trên nhiều nền tảng từ trực tiếp đến trực tuyến, đồng thời thiết lập cơ chế giám sát rõ ràng để bảo đảm “bộ máy tinh gọn nhưng không buông lỏng trách nhiệm”.

Có thể khẳng định, tinh gọn bộ máy tổ chức công đoàn không chỉ đơn thuần là việc “giảm đầu mối” hay “cắt giảm nhân sự”, mà là một quá trình tái cấu trúc toàn diện để mạnh hơn, linh hoạt hơn và gần gũi hơn với người lao động. Mỗi bước sắp xếp lại bộ máy không phải là sự thu hẹp vai trò, mà là cơ hội để Công đoàn tự làm mới mình, nâng cao năng lực đại diện và thích ứng tốt hơn với yêu cầu của thời kỳ phát triển mới. Nếu biết tận dụng đúng những thời cơ đang mở ra  từ chuyển đổi số, cải cách thể chế đến nhu cầu ngày càng lớn của người lao động về phúc lợi và tiếng nói bảo vệ, đồng thời có giải pháp phù hợp để vượt qua các thách thức, tổ chức Công đoàn sẽ  khẳng định mạnh mẽ hơn vị thế của mình: là lực lượng chính trị – xã hội quan trọng trong hệ thống chính trị, là chỗ dựa tin cậy và người bạn đồng hành chân thành nhất của người lao động trong mọi hoàn cảnh.

Nguyễn Quốc Ca - Công đoàn TCTCP Hợp Lực